داده؛ گنجینه پنهان شرکت‌های دانش‌بنیان و چالش‌های حقوقی مالکیت آن

به گزارش قشم نیوز، در سال‌های اخیر، داده به یکی از منابع کلیدی برای ایجاد ارزش اقتصادی در شرکت‌های دانش‌بنیان تبدیل شده است. این موضوع علاوه بر اهمیت اقتصادی، سوالات متعددی را در خصوص مالکیت، حق دسترسی، بهره‌برداری و حمایت حقوقی از داده‌ها به وجود آورده است. در این راستا، امیرمحمد رضایی زارعی، قاضی دادگستری و پژوهشگر حقوق خصوصی، به تحلیل چالش‌های حقوقی داده به عنوان یکی از دارایی‌های شرکت‌های دانش‌بنیان پرداخته است.

با توجه به تحولات در اقتصاد دانش‌بنیان، داده چه نقشی در ارزش اقتصادی شرکت‌ها ایفا می‌کند؟ در این نوع اقتصاد، سرمایه شرکت‌ها دیگر تنها به اموال مادی و مشهود محدود نمی‌شود. داده‌ها، اطلاعات تجاری، بانک‌های اطلاعاتی و اطلاعات حاصل از فعالیت کاربران، در بسیاری از شرکت‌های دانش‌بنیان به یکی از منابع اصلی ایجاد ارزش اقتصادی تبدیل شده‌اند. به واقع، ارزش یک شرکت ممکن است بخش عمده‌ای از خود را از مجموعه اطلاعات و داده‌هایی که در طول سال‌ها فعالیت، تحقیق، سرمایه‌گذاری و فعالیت فناورانه جمع‌آوری شده‌اند، به دست آورد.

چالش حقوقی اصلی در ارتباط با داده چیست؟ آیا می‌توان داده را در مفهوم سنتی حقوق خصوصی به عنوان «مال» در نظر گرفت؟ یکی از مسائل کلیدی، جایگاه حقوقی «داده» در مؤسسات و شرکت‌های دانش‌بنیان است. سوال اساسی این است که آیا می‌توان داده را در مفهوم سنتی حقوق خصوصی، «مال» تلقی کرد؟ در حقوق ایران، قانون مدنی در ماده ۱۱ اموال را به منقول و غیرمنقول تقسیم کرده و در ماده ۱۸ نیز برخی حقوق را در حکم اموال منقول دانسته است. با این حال، داده به معنای خالص خود، برخلاف اموال مادی، فاقد وجود فیزیکی مستقل است و همین موضوع باعث می‌شود که اعمال مستقیم قواعد سنتی مالکیت بر داده همیشه آسان نباشد. البته این بدان معنا نیست که داده فاقد ارزش اقتصادی یا حمایت حقوقی است.

اگر داده را نتوان به‌سادگی در قالب سنتی «مال» قرار داد، چه نوع حمایت حقوقی می‌توان برای آن در نظر گرفت؟ ناتوانی در انطباق کامل داده با مفهوم سنتی مال، به معنای فقدان ارزش یا حمایت حقوقی نیست. داده می‌تواند ارزش اقتصادی قابل توجهی داشته باشد و موضوع قرارداد، تعهد محرمانگی، حق بهره‌برداری یا حتی حمایت از اسرار تجاری قرار گیرد. به‌ویژه در شرکت‌های دانش‌بنیان، مجموعه داده‌های تخصصی می‌تواند حاصل سال‌ها تحقیق، سرمایه‌گذاری و فعالیت فناورانه باشد. بنابراین باید میان مفاهیم مختلفی مانند مالکیت داده، حق دسترسی به داده و حق بهره‌برداری از آن تفکیک قائل شد.

آیا ارزش داده می‌تواند در ارزیابی ارزش واقعی یک شرکت دانش‌بنیان نیز مؤثر باشد؟ بله. از منظر اقتصادی، داده می‌تواند بخشی از ارزش واقعی یک شرکت دانش‌بنیان را تشکیل دهد؛ حتی اگر این ارزش در قالب یک دارایی فیزیکی در اختیار شرکت نباشد. به همین دلیل، در فرآیندهایی مانند سرمایه‌گذاری، ادغام، تملک یا ارزیابی ارزش یک شرکت فناور، توجه به داده‌های اختصاصی شرکت اهمیت فزاینده‌ای پیدا کرده است. مجموعه داده‌ای که یک شرکت طی سال‌ها ایجاد کرده، ممکن است برای فعالیت و مزیت رقابتی آن شرکت اهمیت قابل توجهی داشته باشد.

قانون حمایت از مالکیت صنعتی مصوب ۱۴۰۳ چه ظرفیتی برای حمایت از این نوع اطلاعات دارد؟ یکی از تحولات حقوقی اخیر در این زمینه، تصویب قانون حمایت از مالکیت صنعتی مصوب ۱۴۰۳ است. ماده ۱۲۲ این قانون، «سرّ تجاری» را هر نوع اطلاعات تجاری دارای ارزش اقتصادی مستقل بالقوه یا بالفعل یا ارزش رقابتی می‌داند که عموماً ناشناخته بوده و به آسانی از طرق قانونی قابل دستیابی یا احراز نباشد و دارنده قانونی نیز تدابیر متعارفی برای حفظ محرمانگی آن اتخاذ کرده باشد. نکته مهم این است که قانون‌گذار دامنه اطلاعات قابل حمایت را صرفاً به فرمول یا اختراع محدود نکرده است. در این ماده، مصادیقی مانند اطلاعات مهندسی، اقتصادی، فنی، علمی، تجاری و مالی، مجموعه‌ها، برنامه‌ها، قواعد، روش‌ها، نرم‌افزارها، فهرست مشتریان و روش‌های انجام تجارت نیز مورد توجه قرار گرفته‌اند. بنابراین، در صورت وجود شرایط قانونی، بخشی از داده‌ها و اطلاعات ارزشمند شرکت‌ها می‌تواند در چارچوب حمایت از اسرار تجاری مورد حمایت قرار گیرد.

با توجه به این شرایط، آیا حقوق ایران برای حمایت از داده نیازمند ایجاد عنوان مستقلی تحت عنوان «مالکیت داده» است؟ لزوماً چنین ضرورتی وجود ندارد. حقوق ایران برای مواجهه با داده نیازمند رویکردی فراتر از تقسیم سنتی اموال به مادی و غیرمادی است، اما راه‌حل الزاماً ایجاد یک عنوان مستقل به نام «مالکیت داده» نیست. می‌توان با تفکیک میان حقوق مالکانه، حقوق قراردادی، حقوق ناشی از محرمانگی، حقوق مالکیت فکری و حق بهره‌برداری، چارچوب دقیق‌تری برای حمایت از داده ایجاد کرد.

شرکت‌های دانش‌بنیان برای حفاظت حقوقی از داده‌های خود چه اقداماتی باید انجام دهند؟ شرکت‌های دانش‌بنیان باید به همان اندازه که برای ثبت اختراع و علامت تجاری خود برنامه دارند، برای حاکمیت داده، تعیین سطح دسترسی، قراردادهای محرمانگی، تعیین حقوق کارکنان، نحوه انتقال داده و مدیریت ریسک‌های ناشی از افشای اطلاعات نیز برنامه حقوقی داشته باشند. این موضوع به‌خصوص درباره داده‌هایی اهمیت دارد که افشای آنها می‌تواند موجب از دست رفتن مزیت رقابتی شرکت شود.

در نهایت، اهمیت این موضوع برای شرکت‌های دانش‌بنیان و اقتصاد دیجیتال چیست؟ در اقتصاد دیجیتال، ممکن است مهم‌ترین دارایی یک شرکت نه در انبار آن، بلکه در سرورهای آن قرار داشته باشد. این دارایی اگرچه نامرئی است، اما فقدان حمایت حقوقی مناسب از آن می‌تواند بخش مهمی از مزیت رقابتی شرکت را از بین ببرد. به همین دلیل، توجه هم‌زمان به ارزش اقتصادی داده و ابعاد حقوقی آن، برای شرکت‌های دانش‌بنیان ضروری است و باید از مرحله تولید و جمع‌آوری داده تا نگهداری، دسترسی، بهره‌برداری و انتقال آن مورد توجه قرار گیرد.