لباس بندری: تلاقی حجاب و هنر در هرمزگان

به گزارش قشم نیوز، لباس‌های سنتی هرمزگان به عنوان پوشاکی که از زیست بوم هرمزگان و جنوب ایران نشأت گرفته، همچنان در میان مردم این منطقه جایگاه ویژه‌ای دارد. این لباس‌ها داستان‌گوی تاریخ، اقلیم، هویت و هنر زنانی هستند که این میراث ارزشمند را از نسل‌های گذشته به نسل‌های امروز منتقل کرده‌اند. حجاب انتخابی و ریشه‌دار در لباس بومی بانوان هرمزگان، پوشش سنتی هرمزگان یا لباس بندری، با رنگ‌های زنده و طرح‌های جذاب خود، مفهومی عمیق از حجاب و عفاف را به نمایش می‌گذارد؛ مفهومی که نه به معنای محدودیت، بلکه به عنوان انتخابی آگاهانه و ریشه‌دار در فرهنگ بومی جلوه‌گر شده است. در پوشش سنتی زنان هرمزگان، حجاب همزمان با زیبایی معنا پیدا می‌کند. لباس‌های بلند، گشاد و چندلایه، علاوه بر سازگاری با اقلیم گرم و مرطوب منطقه، نمادی از وقار، متانت و احترام به خویشتن هستند. نقاب‌ها، روسری‌ها و برقع‌های محلی که با دقت خاصی دوخته و تزئین می‌شوند، نشان می‌دهند که عفاف می‌تواند در اوج هنر و خلاقیت تجلی یابد و هرگز در تضاد با زیبایی نیست.

این پوشش‌ها بازتابی از نگرش زن هرمزگانی به جایگاه خود در جامعه‌اند؛ نگرشی که در آن، حفظ کرامت انسانی و ارزش‌های اخلاقی در کنار نشاط زندگی و رنگارنگی فرهنگ محلی معنا پیدا می‌کند. حجاب در این بستر فرهنگی، بخشی جدایی‌ناپذیر از هویت زنانه است که به او احساس امنیت، آرامش و تعلق می‌بخشد. لباس‌های سنتی هرمزگان، با تأکید بر عفاف، پیوندی میان گذشته و حال برقرار می‌کنند و یادآور این حقیقت‌اند که می‌توان در دنیای معاصر نیز به ارزش‌های اصیل پایبند ماند. این میراث فرهنگی، نه‌تنها نشانی از تاریخ و هنر جنوب ایران است، بلکه الگویی زنده از هم‌زیستی حجاب، زیبایی و هویت به شمار می‌آید.

آذر خسروانی، تولیدکننده و پژوهشگر پوشاک سنتی جنوب کشور، در گفتگو با قشم نیوز به تشریح جزئیات متنوع لباس‌های بندری، از شلوارها و پیراهن‌های آیینی تا چادر بندری و برقع پرداخته و به ریشه‌های فرهنگی این پوشش‌ها، هم‌خوانی آن‌ها با مفاهیم نوین «مد پایدار» و همچنین مشکلات جدی تولیدکنندگان در حوزه تأمین مواد اولیه و تسهیلات بانکی اشاره می‌کند. خسروانی در ابتدای این گفت‌وگو با تأکید بر تنوع جغرافیایی و فرهنگی استان هرمزگان می‌گوید: لباس هرمزگانی را نمی‌توان به یک شکل یا یک نام محدود کرد؛ از لباس‌های ساده خانگی مانند «لیسی» که با پارچه‌های نخی برای استفاده روزمره دوخته می‌شود تا پوشاک مجلسی سنگین با خوس‌دوزی، گلابتون‌دوزی و نواردوزی، همگی بخشی از این هویت هستند.

به گفته وی، حتی نام لباس‌ها نیز در مناطق مختلف تغییر می‌کند؛ برای مثال روسری یا مقنعه در بخش‌هایی از پارسیان «مقنا» نامیده می‌شود و تزیین آن با خوس‌دوزی انجام می‌گیرد؛ هنری که ریشه در نقده‌دوزی ایرانی دارد و در گذشته با نوارهای طلا و نقره انجام می‌شد، اما امروز بیشتر نوارهای مورد استفاده منشأ چینی یا هندی دارند. خسروانی درباره پیراهن‌های محلی توضیح می‌دهد: پیراهن‌ها انواع مختلفی دارند؛ یکی از شناخته‌شده‌ترین آن‌ها «کندوره» یا پیراهن کمرچین است که با نوارهای سنتی و گاه نوارهای دست‌باف قشم دوخته می‌شود. یقه و کناره‌های لباس معمولاً با گلابتون‌دوزی تزیین شده و چین‌های دوطرفه دارد که به «دو ورچین» معروف است. او با اشاره به پیراهن‌های آستین‌گشاد می‌افزاید: این لباس‌ها در برخی مناطق «جَمَع» و در میان عرب‌زبانان پارسیان «صبح» نامیده می‌شوند. در بخش‌هایی از هرمزگان نیز به این سبک «شیلا» گفته می‌شود؛ لباسی با برش‌های مربع و مستطیلی که هدف آن استفاده حداکثری از پارچه و کاهش دورریز است.

خسروانی با تأکید بر هوشمندی الگوی برش لباس‌های سنتی جنوب می‌گوید: امروز در دنیا از مد پایدار صحبت می‌شود؛ طراحی‌هایی با حداقل برش و کمترین ضایعات. این در حالی است که زنان هرمزگان از گذشته لباس‌هایی با برش‌های مربع و مستطیل می‌دوختند تا حتی ذره‌ای از پارچه هدر نرود و این نگاه اقتصادی و زیست‌محیطی بخشی از فرهنگ ما بوده است. به گفته این فعال فرهنگی، شلوارهای بندری یکی از شاخص‌ترین نمادهای پوشاک زنانه در جنوب کشور است؛ شلوارهای تابستانی با پارچه‌های نخی و تترون دوخته می‌شوند و پاچه‌های گشاد دارند. این شلوارها معمولاً با رگ‌دوزی و نوارهای سفید برای استفاده روزمره و مجالس تزیین می‌شوند. خسروانی ادامه می‌دهد: شلوارهای مجلسی شامل انواع گلابتونی، نیم‌بادله و تمام‌بادله هستند. نیم‌بادله‌ها تماماً با زری کار می‌شوند و بادله‌ها نوارهای دست‌باف متعددی دارند که گاه تا زیر زانو امتداد پیدا می‌کند. در گذشته رنگ‌ها محدود به قرمز، مشکی و سبز بود اما امروز تنوع رنگ بسیار بیشتر شده است.

وی درباره چادر بندری نیز توضیح می‌دهد: چادر ویل مشکی که به شکل مستطیلی و بدون برش خاص دوخته می‌شود، هنوز هم در جزایر و برخی مناطق استان هرمزگان رایج است؛ در کنار آن، چادرهای گلدار هندی با نگین‌کاری و گلدوزی وجود دارد که هم انواع مجلسی و هم غیرمجلسی دارند. متأسفانه به دلیل گرانی پارچه، قیمت این چادرها به شدت افزایش یافته است. خسروانی «برقع» یا «برکه» را یکی از عناصر پوشش جنوبی می‌داند و می‌گوید: فلسفه برقع فقط منحصر به پوشاندن صورت به عنوان حجاب دینی و مذهبی نمی‌شود بلکه کارکردهای گسترده‌تری نیز برای آن می‌توان متصور بود؛ برقع هم برای محافظت از صورت در برابر آفتاب سوزان جنوب استفاده می‌شده و همچنین کارکرد اجتماعی داشته است. در قشم، دختران مجرد برقع نمی‌پوشیدند و زنان پس از ازدواج، برای پوشاندن تغییرات چهره و ابرو از برقع استفاده می‌کردند. او می‌افزاید: برقع‌های قرمز مخصوص زنان متأهل و برقع‌های مشکی ویژه دختران بوده است؛ همچنین برقع‌های دست‌دوز با نخ ابریشمی بسیار گران‌قیمت هستند و نمونه‌های ماشینی قیمت کمتری دارند.

این تولیدکننده با اشاره به تجربه‌های شخصی خود می‌گوید: پیش از انقلاب و حتی سال‌ها بعد از آن، صحبت کردن با لهجه بندری یا پوشیدن لباس سنتی نوعی عقب‌ماندگی تلقی می‌شد؛ بسیاری از خانواده‌ها فرزندانشان را از این کار منع می‌کردند اما امروز خوشبختانه عِرق فرهنگی در حال بازگشت است و جوانان دوباره به لباس بومی علاقه نشان می‌دهند. از این رو شاهد گسترش پوشش سنتی در هرمزگان هستیم هرچند که این وضعیت با چالش‌هایی هم روبرو است. خسروانی تأکید می‌کند: لباس بندری در شکل سنتی‌اش برای محیط کار اداری مناسب نیست، اما می‌توان از نوارها، سوزن‌دوزی‌ها و عناصر آن در طراحی لباس‌های مدرن استفاده کرد. این کار هم باعث حفظ هویت فرهنگی می‌شود و هم کاربردی‌تر است.

وی تهیه لباس‌های سنتی را نیازمند حمایت دانست و با انتقاد از شرایط تسهیلات بانکی می‌گوید: وام ۳۰۰ میلیون تومانی که دریافت کرده‌ایم، در نهایت حدود ۴۵۰ میلیون تومان بازپرداخت دارد؛ این دیگر حمایت از تولید نیست، بلکه فشار مضاعف است. خسروانی با اشاره به افزایش قیمت مواد اولیه توضیح می‌دهد: قیمت نوار، پارچه و ابزار کار چندین برابر شده است. نواری که قبلاً چند هزار تومان بود، امروز تا ۸۰۰ هزار تومان قیمت دارد. پارچه‌ها از متری ۱۵۰ هزار تومان تا بیش از ۵۰۰ هزار تومان متغیرند و همین موضوع قیمت تمام‌شده لباس را به چند میلیون تومان می‌رساند. او در پایان درباره لباس عروس بندری می‌گوید: یک عروس بندری حداقل به شش دست شلوار و چند پیراهن نیاز دارد که فقط هزینه شلوارها به حدود ۱۵ میلیون تومان می‌رسد. با حمایت هدفمند و سوبسید واقعی، می‌توان هم این سنت را حفظ کرد و هم فشار اقتصادی را کاهش داد چرا که لباس بندری، تنها یک پوشش محلی نیست بلکه مجموعه‌ای از هنر، تاریخ، اقتصاد و هویت زنانه جنوب ایران است. حفظ این میراث، بدون حمایت واقعی از تولیدکنندگان و هنرمندان، ممکن نخواهد بود.