خیام: استاد رباعی و پلی میان هنر و اندیشه

به گزارش قشم نیوز، در میان ستارگان درخشان زبان و ادب فارسی، برخی از شخصیت‌ها چنان چندوجهی هستند که نمی‌توان آنها را در یک قالب محدود کرد؛ حکیم «خیّام» به عنوان فیلسوفی شناخته می‌شود که با محاسبات نجومی خود، دقیق‌ترین گاهشمار جهان را به نظم درآورده و در شب‌های آرام، رباعیاتی می‌سراید که نه تنها از صنایع ادبی بلکه از عمق نگاهش به هستی شگفتی می‌آفریند. خیام را می‌توان به عنوان دانشمندترین شاعر تاریخ و قله‌نشین رباعی‌ها معرفی کرد و با اشعار او به عمق اسرار زندگی سفر کرد. به همین دلیل، به سراغ جلیل کرامتی، رئیس انجمن شعر رودان، مریم اکبرپور کارشناس ادبیات و داور جشنواره‌های ادبی و نغمه حکمت‌یار مدیر مسئول انجمن ادبی سیمرغ رفتیم تا ابعاد کمتر دیده‌شده این حکیم را مورد بررسی قرار دهیم. از رباعیات ساده اما جهانی خیام که رکورد بیشترین ترجمه را در میان شاعران فارسی دارد، تا مناعت طبع او را برای ما بازگو کنند. در این گزارش، نگاهی به ناگفته‌هایی از چهره‌ای داریم که اندیشه‌اش از مرزهای زمان و مکان فراتر رفته است.

کرامتی: خیام دانشمندترین شاعر تاریخ است

جلیل کرامتی، رئیس انجمن شعر رودان، در گفت‌وگو با قشم نیوز به ابعاد گسترده شخصیت علمی و فلسفی حکیم عمر خیام اشاره کرد و او را دانشمندترین شاعر تاریخ دانست و گفت: رباعیات خیام با وجود سادگی و عدم وجود صنایع ادبی پیچیده، به دلیل بار فلسفی و نگاه خاص به هستی، بیشترین ترجمه را در میان آثار شاعران بزرگ فارسی دارد. وی با تأکید بر جایگاه رفیع حکیم عمر خیام اظهار داشت: بدون شک خیام دانشمندترین شاعر بوده و همین بس که استاد شجریان در مصاحبه‌ای گفت خیام را بسیار دوست دارم زیرا او بیشتر از تمام شاعران می‌فهمیده و درک خاصی از جهان هستی داشته است.

ابعاد علمی خیام؛ از فلسفه تا دقیق‌ترین گاهشمار جهان

کرامتی با تأکید بر گستردگی ابعاد شخصیتی خیام افزود: خیام در فلسفه پیرو ابن سینا بوده و در ریاضیات و نجوم بی‌نظیر است و رسالات متعددی در علوم طبیعی دارد. تقویمی که خیام به دستور سلطان ملک‌شاه با گروهی از دانشمندان هم‌عصر خود تدوین کرده، هنوز هم دقیق‌ترین گاهشمار دنیاست. همچنین نوروزنامه در کارنامه او دیده می‌شود.

رباعیات خیام جهانی‌تر از آنچه تصور می‌شود

رئیس انجمن شعر رودان با اشاره به کم‌تعداد بودن رباعیات اصیل خیام تصریح کرد: بیشتر بزرگان ادبیات معتقدند شاید حداکثر ۱۲۰ بیت رباعیات خیام باشد، اما همین تعداد کم آن‌چنان بار فلسفی و علمی در کمال سادگی دارد که جهانی شده و بیشترین ترجمه را در بین اشعار بزرگان فارسی به خود اختصاص داده است. وی ادامه داد: رباعیات خیام برای لفاظی و خلق اثر هنری سروده نشده و صنایع ادبی آنچنانی مانند اشعار حافظ در آن دیده نمی‌شود، اما در عین کمال سادگی، فلسفه و حکمت عمیقی پشت آن است. همین دیدگاه خاص به جهان هستی باعث شده که توجه منتقدان ادبی را در طول تاریخ به خود جلب کند.

کرامتی در پایان با بیت‌هایی از خیام سخن خود را به پایان رساند و گفت: «از هر ذره که در خاک زمینی بوده است / پیش از من و تو تاج و نگینی بوده است / گرد از رخ نازنین به آذرم فشان / کان هم رخ خوب نازنینی بوده است» و تأکید کرد: در مورد خیام می‌توان ساعت‌ها صحبت کرد.

اندیشه، نگاه فلسفی و زبان خیام

مریم اکبرپور، کارشناس زبان و ادبیات فارسی در گفت‌وگو با قشم نیوز تأکید کرد: خیام با زبانی فشرده و آهنگین، پرسش‌هایی بنیادین درباره زمان، هستی و جایگاه انسان در جهان مطرح می‌کند و خواننده را به تأمل و تجربه زیستن دعوت می‌نماید. این شاعر و نویسنده ملی که سابقه‌ی داوری و دبیری چندین کنگره ملی و بین‌المللی ادبی را در کارنامه خود دارد، افزود: رباعیات خیام نه تنها زیبایی‌شناسی ادبی را نمایان می‌کنند، بلکه ابزار فکری و فلسفی برای درک زندگی نیز هستند.

خیام پلی میان هنر و تفکر

اکبرپور درخصوص اهمیت و جایگاه خیام در ادبیات فارسی گفت: خیام تنها رباعی‌سرایی بزرگ نیست، بلکه متفکری است که با زبان ساده، عمیق‌ترین پرسش‌های انسانی را مطرح می‌کند؛ پرسش‌هایی درباره زندگی، مرگ، زمان و معنا. او نه صرفاً شاعر است و نه صرفاً فیلسوف، بلکه پلی است میان هنر و تفکر.

زبان خیام فشرده و موسیقایی است

وی درباره زبان خیام و ویژگی‌های سبکی او توضیح داد: زبان خیام فشرده و موسیقایی است. او در قالب رباعی، با کمترین واژه بیشترین معنا را منتقل می‌کند. انتخاب واژگان او هرگز تصادفی نیست؛ این دقت زبانی، هم حس زیبایی‌شناسی ایجاد می‌کند و هم امکان اندیشه‌ورزی و تأمل عمیق را برای خواننده فراهم می‌آورد. خیام شاعر تفکر و مشاهده است، نه شاعر صرفاً احساس و تصویر.

این شاعر افزود: رباعیات خیام سرشار از پرسشگری است. او مستقیماً پاسخ نمی‌دهد، بلکه فضا را برای مخاطب باز می‌کند تا خود به اندیشه و تأمل برسد. این نوع نگاه، بسیار متفاوت از بسیاری از شعرهای دوره اوست که بیشتر تمجید یا تمثیل دارند؛ خیام شاعر تفکر و مشاهده است، نه شاعر صرفاً احساس و تصویر.

این کارشناس ادبیات فارسی درباره فلسفه زندگی در آثار خیام گفت: خیام ناپایداری دنیا، گذر زمان و محدودیت‌های انسانی را با ظرافت بیان می‌کند، اما در عین حال به لذت‌های ساده زندگی اهمیت می‌دهد. این نگاه نشان می‌دهد که او معتقد بود ادبیات باید همزمان اخلاقی، فلسفی و انسانی باشد؛ یعنی بتواند هم آموزنده باشد و هم خواننده را به تجربه زیستن دعوت کند.

اکبرپور به تأثیر خیام بر شاعران و نویسندگان معاصر نیز اشاره کرد و گفت: خیام الگویی برای کسانی است که می‌خواهند فلسفه زندگی را با زبان ادبی بیان کنند. شاعرانی که به دنبال لحظه‌نگری و تفکر ژرف درباره انسان و هستی هستند، ناخودآگاه از سبک و نگاه او الهام می‌گیرند. او نشان داد که ادبیات فارسی می‌تواند همزمان روشنفکرانه و شاعرانه باشد.

رباعیات خیام دعوتی برای مواجهه با پرسش‌های بنیادین زندگی

وی در پایان با تأکید بر بعد انسانی آثار خیام گفت: خواندن رباعیات او دعوتی است به مواجهه با پرسش‌های بنیادین زندگی، تفکر درباره سرنوشت انسان و ارتباط با جهان پیرامون. خیام به ما یادآوری می‌کند که ادبیات فارسی ظرفیت این را دارد که همزمان علمی، فلسفی و عاطفی باشد و مخاطب را درگیر تجربه‌ای واقعی از اندیشه و احساس کند.

جایگاه علمی خیام از جایگاه ادبی‌اش بالاتر است

نغمه حکمت شعار، مدیر مسئول خانه ادبیات سیمرغ در گفتگو با قشم نیوز اظهار کرد: خیام، فیلسوف و ریاضی‌دان و شاعری است که در دوره سلجوقی می‌زیسته و این شاعر بزرگ، طراح تقویم جلالی است که شهرت جهانی دارد. وی افزود: خیام حافظه‌ای نیرومند و قوی داشته که علاوه بر اینکه علوم ریاضی و نجوم را از بر داشت، در فلسفه و تاریخ و گاه‌شماری نیز دستی بر آتش داشته و بر همین اساس به خیام لقب حجت الحق داده‌اند.

حکمت‌شعار بیان کرد: جایگاه علمی خیام از جایگاه ادبی‌اش بالاتر است اما رباعیات او آوازه‌ای جهانی دارند و مرزهای جهان را در نوردیده و رباعیات این شاعر برجسته ایرانی را یکی از شاعران انگلیسی به نام ادوارد جرالد به زبان انگلیسی ترجمه کرده است. وی خاطرنشان کرد: جلوه‌های خیام دوستی، شاعری که با انسان معاصر سخن می‌گوید در حقیقت ژرفای اندیشه‌های ناب شاعرانه خیام است که برای تمام مردم جهان مناسب است و همچنین پرداختن به موضوعاتی چون زندگی، مرگ، زیستن در لحظه، گذر زمان و همچنین پرسش‌های وجودی از حقیقت‌های بنیادین اشعار خیام است.