عزای محرم در هرمزگان؛ از شیر و کتل میناب تا علم شمشیری قشم
استان هرمزگان، با فرهنگ عاشورایی غنی خود، آداب و رسوم بومی را به زیبایی در هم آمیخته است. این منطقه مجموعهای از آیینهای منحصر به فرد را به نمایش میگذارد که نشاندهنده عمق احساسات و ارادت مردم به عاشورا است.
به گزارش قشم نیوز، استان هرمزگان به عنوان یکی از مناطق ایران، دارای فرهنگی عاشورایی است که با آداب و رسوم محلی ترکیب شده و مجموعهای از آیینهای منحصر به فرد را به وجود آورده است. مردم این منطقه از دیرباز با عشق و ارادت به اهل بیت (ع)، به ویژه حضرت اباعبدالله الحسین (ع)، مراسم سوگواری محرم را به شیوههای خاصی برگزار کردهاند. بسیاری از این آیینها دارای قدمتی چندصدساله هستند و همچنان به عنوان بخشی از هویت فرهنگی و مذهبی مردم هرمزگان از نسلی به نسل دیگر منتقل میشوند. در این میان، شرق هرمزگان و به ویژه میناب، در برگزاری آیینهای سنتی منحصر به فرد، جایگاه ویژهای دارد و شور و حرارت مردم میناب در اقامه عزای سیدالشهدا (ع) نه تنها کمرنگ نشده، بلکه هر سال بر شکوه و عظمت این آیینها افزوده میشود.
آیین علمگردانی میناب، که به عنوان «بام فرهنگی هرمزگان» شناخته میشود، یکی از مهمترین مراکز برگزاری آیینهای سنتی محرم در جنوب کشور است. مشهورترین مراسم این شهرستان، آیین علمگردانی یا «علم پیغمبر» است که بیش از چهار قرن قدمت دارد و هر سال در پنجمین روز ماه محرم برگزار میشود. این آیین به باور مردم در خصوص برافراشته شدن پرچم پیامبر اسلام (ص) به دست امام حسین (ع) در کربلا و احیای دین اسلام مرتبط است. آمادهسازی علمها دارای تشریفات ویژهای است؛ چوب علم که از درخت لور (انجیر معابد) تهیه میشود، با آب و گلاب شستوشو داده شده و با پارچههای نذری رنگارنگ پوشانده میشود. در بالاترین قسمت علم نیز پنجهای فلزی و حلقهای نقرهای نصب میشود. در روز مراسم، علم منسوب به پیامبر اکرم (ص) از حسینیه ماتم قلعه حرکت میکند و در مسیر خود با علمهای منتسب به ائمه اطهار (ع) همراه میشود. استقبال نمادین علم حضرت صاحبالزمان (عج) از علم پیامبر (ص)، یکی از زیباترین بخشهای این آیین است که با حضور هزاران عزادار، نوحهخوانی، سینهزنی و نذر و قربانی همراه میشود.
آیین شیر و کُتَل، یکی دیگر از آیینهای برجسته شهرستان میناب است که هر سال صبح روز عاشورا برگزار میشود. این آیین که از شهرتی ملی برخوردار است، نوعی نمایش آیینی و نمادین از وقایع کربلا محسوب میشود. در این مراسم، هنرمندان و عزاداران در نقش شخصیتهای واقعه عاشورا همچون یاران امام حسین (ع)، لشکریان یزید، شمر و کاروان اسرا ظاهر میشوند و با اجرای صحنههایی از روز عاشورا، واقعه کربلا را برای مردم بازآفرینی میکنند. مراسم شیر و کتل علاوه بر جنبه سوگواری، نقش مهمی در انتقال فرهنگ عاشورا و آشنایی نسل جوان با مفاهیم ایثار، شهادت و آزادگی دارد. این آیین در بندرعباس و میناب نیز برگزار میشود، اما عظمت برگزاری آن در میناب بسیار بیشتر است و چند هزار نفر در نقش حاضران روز عاشورا در آن نقش آفرینی میکنند.
آیین «چکچکو» یا سنگزنی از شاخصترین شیوههای عزاداری سنتی در هرمزگان است. در این مراسم، عزاداران دو قطعه سنگ یا چوب کوچک را در دست گرفته و همزمان با نوحهخوانی، آنها را با ریتمی خاص به یکدیگر میکوبند. نام این آیین از صدای حاصل از برخورد سنگها گرفته شده است. چکچکو از نخستین شبهای محرم آغاز شده و تا پایان دهه اول ادامه دارد. این مراسم نمادی از همدلی و هماهنگی عزاداران بوده و یکی از اصیلترین جلوههای سوگواری جنوب ایران به شمار میرود.
علم شمشیری، میراث کهن و آیینی با قدمتی نزدیک به ۹ قرن، هر ساله در ایام سوگواری محرم، جلوهای خاص به مراسم عزاداری شیعیان جزیره قشم میبخشد. این آیین که یادگار ساکنان موسوم به حیدرآبادی در قشم است، با حضور گسترده مومنان برگزار میشود. در این مراسم، علم شمشیری که در مسجد علیابنابیطالب (ع) شهر قشم نگهداری میشود، با پای پیاده و در میان حال و هوای معنوی، مسافتی ۱۱ کیلومتری را تا روستای حمیری طی میکند. سوگواران حسینی این علم مقدس را بر دوش میکشند و در طول مسیر، زنان و مردان بسیاری با نذرهای خود شامل گوسفند، شیرینی، شکلات و شکر به پیشواز آن میآیند. این حرکت باشکوه تا بعد از ظهر ادامه مییابد و سپس علم به مکان اصلی خود در شهر قشم بازگردانده میشود. بر اساس روایتهای محلی و گفتههای معتمدان بومی، این علم کهن، پیش از ماندگاری در قشم، همه ساله در ابتدای ماه محرم در میان سوگواران ظاهر میشده و با فرا رسیدن عصر روز عاشورا، ناپدید میگشته است. همچنین مردم قشم نقل میکنند که تا نزدیک ۳۰۰ سال پیش، علم در بازه زمانی ۱۷ تا ۲۱ رمضان نیز برای مدت کوتاهی دیده میشده و این پدیده را بسیاری از معتمدین محل به چشم دیدهاند. اما روایت ماندگاری این علم در قشم، به شخصی به نام «استاد احمد نجار» بازمیگردد. این آیین ۹۰۰ ساله، نهتنها یک سنت مذهبی، بلکه نمادی از ارادت دیرینه مردم جزیره قشم به خاندان عصمت و طهارت (ع) است. علم شمشیری در طول سالهای متمادی، هویت فرهنگی و مذهبی این منطقه را شکل داده و نسلها را با مفاهیم ایثار و شهادت پیوند زده است. هر ساله با فرا رسیدن محرم، این علم کهن، بار دیگر یادآور حماسه کربلا و عشق به اباعبدالله الحسین (ع) در دل مردم قشم زنده میشود.
سنج و دمام از شناختهشدهترین نمادهای عزاداری در جنوب ایران است. در هرمزگان نیز این آیین جایگاه ویژهای دارد و در شبهای محرم، بهویژه در برخی محلههای بندرعباس، برگزار میشود. صدای هماهنگ سنج، دمام و بوق فضایی حماسی و تأثیرگذار ایجاد میکند و مردم را برای حضور در مراسم سوگواری فرا میخواند. این نوای ریتمیک ضمن ایجاد شور معنوی، انسجام و هماهنگی خاصی به دستههای عزاداری میبخشد و از مهمترین جلوههای فرهنگی محرم در سواحل خلیج فارس محسوب میشود.
تعزیهخوانی در بسیاری از محلات بندرعباس و دیگر شهرهای هرمزگان برگزار میشود. این نمایش مذهبی که اغلب با لهجه و گویش محلی اجرا میشود، بازگوکننده حوادث عاشورا و مصائب خاندان اهل بیت (ع) است. اوج اجرای تعزیه در روز عاشورا است؛ زمانی که هنرمندان با اجرای نقشهای مختلف، صحنههای جانسوز کربلا را بازآفرینی کرده و احساسات مردم را برمیانگیزند. تعزیه در هرمزگان علاوه بر جنبه مذهبی، بخشی از میراث نمایشی و فرهنگی منطقه نیز به شمار میرود.
روضهخوانی در هرمزگان دارای ساختاری متفاوت و بومی است. مراسم معمولاً با نوحههای محلی آغاز میشود و سپس فردی خوشصدا با اجرای چاوشیخوانی، فضای مجلس را برای روضه آماده میکند. در ادامه، روضهخوانان محلی مصائب اهل بیت (ع) را با بهرهگیری از اشعار مرثیهسرایان بزرگ روایت میکنند. حضور اقوام مختلف در بندرعباس موجب شده است که شیوههای متنوع عزاداری از سراسر کشور در این شهر مشاهده شود و این تنوع فرهنگی، جلوهای ویژه به مراسم محرم در هرمزگان بخشیده است.
یکی از شیوههای سنتی عزاداری در هرمزگان، سینهزنی حلقهای است. در این آیین، عزاداران به شکل دایره کنار یکدیگر قرار میگیرند و با دست چپ کمربند فرد کناری را گرفته و با دست راست بر سینه خود میزنند. حرکت هماهنگ عزاداران همراه با نوحهخوانی، تصویری از وحدت، همدلی و انسجام جمعی را به نمایش میگذارد. این شیوه سینهزنی در زمان اجرای «واحد» توسط نوحهخوان به اوج خود میرسد.
حجتالاسلام والمسلمین غلامعلی کاظمی، مدیرکل تبلیغات اسلامی استان هرمزگان در گفتگو با قشم نیوز، با اشاره به عمق تاریخی و گستره مردمی آیینهای محرم در این استان، هرمزگان را یکی از استانهای پیشتاز در ارادت به امام حسین علیهالسلام و زنده نگه داشتن شعائر حسینی دانست و اظهار کرد: گستردگی آیینهای عزاداری در سراسر استان نشان میدهد که فرهنگ عاشورا در هرمزگان صرفاً محدود به یک شهر یا مرکز خاص نیست، بلکه در تمامی نقاط شهری و روستایی ریشه دوانده و بهصورت پیوسته در طول قرنها استمرار یافته است.
وی افزود: از شرق تا غرب استان هرمزگان، هر منطقه برنامهها و سبکهای خاص خود را برای تعظیم شعائر حسینی و پاسداشت یاد امام حسین علیهالسلام و شهدای کربلا دارد؛ امری که نشاندهنده پیوند عمیق هویت مذهبی مردم با آیینهای سوگواری است. بسیاری از آیینهای محرم در هرمزگان بهصورت شفاهی و نسلبهنسل منتقل شدهاند.
کاظمی با اشاره به نقش انتقال سینهبهسینه این میراث فرهنگی اظهار داشت: بسیاری از آیینهای ماه محرم در هرمزگان بهصورت شفاهی و نسلبهنسل منتقل شدهاند و همین ویژگی، به حفظ اصالت و پویایی آنها کمک کرده است. وی افزود: اشعار مورد استفاده در تعزیههای این استان، بخش مهمی از این میراث را تشکیل میدهد که برخی از آنها قدمتی دیرینه دارند و همچنان در مجالس تعزیه و شبیهخوانی مورد استفاده قرار میگیرند.
مدیرکل تبلیغات اسلامی هرمزگان با اشاره به جایگاه ویژه تعزیه در فرهنگ عزاداری منطقه تصریح کرد: تعزیه یا شبیهخوانی در هرمزگان از چنان گستردگی برخوردار است که کمتر روستایی را میتوان یافت که این آیین در آن برگزار نشود. وی عنوان کرد: این گستردگی نشان میدهد که تعزیه رسانهای فرهنگی برای انتقال مفاهیم عاشورا به نسلهای جدید است.
وی در ادامه به تنوع الگوهای عزاداری در استان اشاره کرد و گفت: هیئات مذهبی در هرمزگان علاوه بر اجرای شیوههای رایج عزاداری در سطح کشور، توجه ویژهای به آیینهای سنتی و بومی دارند. مدیرکل تبلیغات اسلامی هرمزگان، بهطور خاص به آیین «واحد» بهعنوان یکی از جلوههای سنتی عزاداری در این استان اشاره کرد و آن را بخشی از هویت آیینی مردم دانست.
کاظمی همچنین از شکلگیری مراکز ثابت برای برگزاری برخی آیینهای سنتی در سالهای اخیر خبر داد و افزود: در سالهای گذشته، روز تاسوعا در زیر پرچم ساحل بندرعباس به یکی از پایگاههای ثابت عزاداری سنتی تبدیل شده است. همچنین هفتم محرم در صحن مقدس امامزاده شاه قطبالدین حیدر و نیز صحن امامزادگان سید محمد و امیر نظامالدین و در سالهای اخیر، ساحل بندرعباس در محدوده حدفاصل بازار ماهیفروشان تا اسکله مسافربری شهید حقانی، به یکی از محورهای اصلی برگزاری عزاداریهای سنتی تبدیل شده است.
او در بخش دیگری از سخنان خود به آیین «نوحههای نشسته» اشاره کرد و گفت: این شیوه عزاداری نیز از سنتهای ریشهدار مردم هرمزگان است که همچنان در برخی منابر شهر بندرعباس و همچنین در روستاهای اطراف و شهرستانهایی مانند میناب با استقبال مردمی برگزار میشود.
سیفالله ذاکری، پیشکسوت مداحی اهل بیت (ع) و متولی هیئت حضرت ابوالفضل العباس (ع) کنارترش میناب در گفتگو با قشم نیوز با اشاره به قدمت هیئتهای مذهبی منطقه اظهار کرد: هیئتهای عزاداری در روستاهای میناب سابقهای طولانی دارند و بسیاری از آنها دهها سال است که با حضور مردم و نسلهای مختلف فعالیت میکنند. وی با بیان اینکه هیئت حضرت ابوالفضل العباس (ع) کنارترش از هیئتهای قدیمی و شناختهشده منطقه به شمار میرود، افزود: این هیئت در طول سالیان متمادی پایگاه ترویج فرهنگ عاشورا بوده و مردم روستا با عشق و ارادت ویژهای در برگزاری مراسمهای محرم مشارکت میکنند.
ذاکری ادامه داد: بسیاری از سنتهای عزاداری که امروز در منطقه برگزار میشود، حاصل تلاش و اخلاص پیشکسوتانی است که عمر خود را در مسیر خدمت به دستگاه سیدالشهدا (ع) سپری کردهاند.
بدون نظر! اولین نفر باشید