«آردگیزگردانی»؛ آیینی باستانی برای جشن میلاد امام زمان در جنوب ایران

به گزارش قشم نیوز، در فرهنگ محلی هرمزگان، «آردگیز» به ابزاری ساده اما با معنا اشاره دارد؛ وسیله‌ای که در گویش‌های هرمزگانی به الک اطلاق می‌شود و زمانی جزئی جدانشدنی از زندگی مردم به شمار می‌رفت. در زمان‌هایی که نانوایی به شکل امروزی وجود نداشت، آردگیز در هر خانه‌ای برای تهیه آرد و پخت نان مورد استفاده قرار می‌گرفت و این ابزار ساده بعدها به نمادی آیینی و معنوی تبدیل شد. آیین آردگیزگردانی، یکی از کهن‌ترین سنت‌های مذهبی در جنوب کشور است که با نام‌ها و تلفظ‌های مختلفی همچون «آربیزگردانی»، «هارگیزگردانی»، «هارگیس‌گردانی» و «حق‌لیلی» در نقاط مختلف هرمزگان شناخته می‌شود. این آیین همزمان با فرارسیدن نیمه شعبان و سالروز ولادت حضرت مهدی موعود(عج) برگزار می‌شود و ریشه‌ای عمیق در باورهای دینی و مناسبات اجتماعی مردم این دیار دارد.

با وجود تغییرات در سبک زندگی، این سنت هنوز در شهرها و روستاهایی مانند میناب، بندرعباس، قشم، بندرلنگه و بندرکنگ زنده مانده و هر ساله با شور و حال خاصی برگزار می‌شود؛ به‌ویژه در مناطق روستایی که پیوندهای اجتماعی هنوز رنگ و بوی سنتی خود را حفظ کرده است. چند روز مانده به نیمه شعبان، حال و هوای خانه‌ها تغییر می‌کند. خانواده‌ها با تهیه انواع خوراکی‌ها از جمله شیرینی‌های محلی، شکلات، خرما، حلوا، نخود و کشمش و حتی سکه، خود را برای شبی متفاوت آماده می‌کنند؛ شبی که قرار است کودکان و نوجوانان، پیام‌آور شادی میلاد باشند.

با غروب نیمه شعبان، گروه‌هایی از کودکان و نوجوانان، اغلب به صورت دسته‌های چند نفره، در کوچه‌ها به راه می‌افتند. آن‌ها با در دست داشتن آردگیز ـ که امروزه گاه جای خود را به کیسه یا ظرف‌های ساده داده ـ مقابل خانه‌ها حاضر می‌شوند، اشعار محلی و مذهبی می‌خوانند و با لحنی شاد، صاحب‌خانه را از فرا رسیدن شب میلاد امام زمان(عج) باخبر می‌کنند. میزبانان نیز که از پیش مهیای این شب شده‌اند، با گشودن در خانه، از آردگیزگردانان با شیرینی، کلوچه، شکلات یا سکه پذیرایی می‌کنند. این بخشش‌ها تنها جنبه مادی ندارد، بلکه نشانه‌ای از مشارکت، همدلی و سهیم شدن در شادی جمعی است.

کودکان پس از پایان مراسم، هدایای دریافتی را میان اعضای خانواده، بیماران و نیازمندان تقسیم می‌کنند؛ رسمی که نشان‌دهنده پیوند این آیین با مفاهیمی چون کرامت انسانی و توجه به دیگران است. در باورهای قدیمی، حتی نقل شده که سکه‌هایی که در این شب به دست می‌آید، متبرک است و می‌تواند برکت و گشایش به زندگی ببخشد. در میناب، رسم بر این بوده که افراد به نیت سلامتی امام عصر(عج)، دست‌کم به هفت خانه مراجعه کنند و «حق لیلی» یا سهم این شب مبارک را طلب کنند؛ رسمی که عدد هفت را به‌عنوان نمادی از کمال و خیر در خود جای داده است.

در نگاه مردم، آردگیزگردانی تنها یک جشن نیست؛ بلکه نمادی از پالایش دل‌هاست. همان‌گونه که آرد در الک صاف می‌شود، باور بر این است که کینه‌ها نیز در این شب کنار گذاشته شده و دل‌ها برای استقبال از منجی عالم بشریت صیقل می‌یابد. این آیین تا پاسی از شب در کوچه‌ها ادامه دارد و پس از آن، مردم با حضور در مساجد و حسینیه‌ها، جشن‌های مولودی‌خوانی و مراسم شاد مذهبی را برپا می‌کنند. از روز چهاردهم شعبان نیز شور و جنب‌وجوش خاصی در بازارها و محله‌ها به چشم می‌خورد و همه چیز رنگ انتظار و شادی به خود می‌گیرد.

آردگیزگردانی، تنها یکی از ده‌ها آیین ریشه‌دار استان هرمزگان است؛ آیین‌هایی که از دل تاریخ، باور و زیست مردمان این خطه برخاسته و همچنان هویت فرهنگی جنوب ایران را زنده نگه داشته‌اند. هادی عرب در گفت‌وگو با قشم نیوز با تشریح پیشینه آیین سنتی آردگیزگردانی اظهار کرد: در گذشته که خبری از رسانه‌های امروزی و ابزارهای اطلاع‌رسانی گسترده نبود، مردم برای آگاه‌سازی جامعه از مناسبت‌های مذهبی به آیین‌های مردمی متوسل می‌شدند و آردگیزگردانی یکی از مهم‌ترین این آیین‌ها در جنوب کشور به شمار می‌رود.

وی افزود: این مراسم هر سال سه شب پیش از میلاد امام زمان(عج) برگزار می‌شود و کودکان و نوجوانان با حضور در کوچه‌ها و رفتن به درِ خانه‌ها، خبر نزدیک شدن نیمه شعبان را به مردم اعلام می‌کنند. آن‌ها با خواندن اشعار محلی و شاد، فضای محله را سرشار از شور و نشاط معنوی می‌کنند. دبیر انجمن تعزیه هرمزگان ادامه داد: مردم نیز در پاسخ به این پیام شادی، متناسب با توان و اعتقاد خود، نذری‌هایی مانند شیرینی، شکلات، نقل، کیک و گاه کمک‌های نقدی به کودکان می‌دهند و همین مشارکت ساده، پیوندی عمیق میان نسل‌ها و اهالی محله ایجاد می‌کند.

عرب با اشاره به نام این آیین گفت: «آردگیز» همان الک است که در گویش محلی جنوب و میان عرب‌زبانان استان به آن «هاردگیز یا آردگیز» گفته می‌شود و به همین دلیل این مراسم با عنوان آردگیزگردانی شناخته شده است؛ ابزاری ساده که به نماد یک آیین آیینی و هویتی تبدیل شده است. وی تصریح کرد: آیین آردگیزگردانی به دلیل ارزش‌های فرهنگی، مذهبی و اجتماعی، با شماره ۱۰۲۴ در فهرست آثار میراث فرهنگی ناملموس کشور به نام استان هرمزگان به ثبت رسیده و امروز یکی از آیین‌های شاخص جنوب ایران محسوب می‌شود.

دبیر انجمن تعزیه هرمزگان افزود: این آیین با نام‌ها و شیوه‌های متفاوت در استان‌هایی مانند خوزستان و بوشهر نیز برگزار می‌شود و در مناطق شمالی کشور، آیینی مشابه با عنوان «قاشق‌زنی» وجود دارد که بیشتر در شب چهارشنبه‌سوری اجرا می‌شود. عرب با اشاره به تداوم این سنت در بندرعباس گفت: آردگیزگردانی همچنان در محلات قدیمی مانند سورو، ناخدا شاه‌حسینی، شمیلیا و پشت‌شهر با شور و حال خاصی برگزار می‌شود و بخشی از هویت فرهنگی این محلات به شمار می‌رود.

وی خاطرنشان کرد: این مراسم کاملاً خانوادگی است و پدران، مادران و حتی سالمندان در کنار کودکان حضور دارند، اما محور اصلی آیین، کودکان هستند که با شور و اشتیاق، پیام‌آور میلاد امام زمان(عج) می‌شوند. دبیر انجمن تعزیه استان هرمزگان در پایان گفت: آردگیزگردانی ابزاری برای انتقال فرهنگ دینی، تقویت هویت بومی و افزایش همبستگی اجتماعی است و حفظ و احیای آن برای نسل‌های آینده اهمیت ویژه‌ای دارد.