قشم در لنکاوی؛ همکاری مردم و آزمایش یک الگوی مدیریتی نوین

به گزارش قشم نیوز، در نهمین کنفرانس و سمپوزیوم شبکه ژئوپارک‌های آسیا و اقیانوسیه که در لنکاوی مالزی برگزار شد، جزیره قشم به ارائه تجربیات مدیریتی خود پرداخت. این بار پیام قشم تنها معرفی یک جاذبه یا مرور فهرست ژئوسایت‌ها نبود، بلکه به دنبال تغییر رابطه میان مردم، سرزمین و مدیریت ژئوپارک بود. موضوع ارائه‌شده از سوی مدیر ژئوپارک جهانی یونسکو جزیره قشم، «نوآوری در حکمروایی مشارکتی مکان‌محور برای تاب‌آوری سرزمینی» بود؛ عنوانی که به ظاهر تخصصی به نظر می‌رسد، اما در واقع به یک مسئله اجرایی مهم اشاره دارد: تصمیم‌گیری درباره آینده یک سرزمین باید تا چه اندازه با مشارکت افرادی که زندگی و معیشتشان به آن سرزمین وابسته است، صورت گیرد؟

قشم برای پاسخ به این پرسش، تجربه «شبکه همیاران ژئوپارک» را معرفی کرده است؛ شبکه‌ای که هدف آن ایجاد پیوند میان جوامع محلی، فعالان گردشگری، دستگاه‌های اجرایی و بخش علمی است. تفاوت اساسی این رویکرد با نگرش سنتی به ژئوپارک، تلاش برای عبور از مدیریت صرفاً اداری و نزدیک شدن به نوعی مدیریت چندبازیگری است. اما در همین نقطه، چالش‌های اصلی آغاز می‌شود. «مشارکت» واژه‌ای است که به سادگی می‌توان آن را در برنامه‌ها و گزارش‌های مدیریتی به کار برد؛ اما مسئله اصلی این است که مشارکت در کدام تصمیم‌ها و با چه میزان اثرگذاری اتفاق می‌افتد. اگر نظر جامعه محلی شنیده شود اما در تصمیم نهایی نقشی نداشته باشد، نمی‌توان از حکمروایی مشارکتی سخن گفت. همچنین، اگر فعال گردشگری تنها برای اجرای برنامه‌ها وارد میدان شود و در سیاست‌گذاری سهمی نداشته باشد، هنوز فاصله زیادی با مفهوم واقعی این مشارکت وجود دارد.

از این منظر، حضور قشم در لنکاوی را می‌توان بیش از یک موفقیت تشریفاتی، فرصتی برای سنجش یک ادعا دانست؛ ادعایی مبنی بر اینکه می‌توان حفاظت از میراث طبیعی را با زندگی روزمره مردم و اقتصاد محلی در یک مسیر قرار داد. این آزمون در قشم جدی‌تر از بسیاری از مقاصد دیگر است. دره ستاره‌ها، تنگه چاهکوه، گوران و دیگر نقاط ارزشمند جزیره در فضایی جدا از جامعه انسانی قرار ندارند. مردم در همین جغرافیا زندگی می‌کنند، کسب‌وکار دارند و از منابع و ظرفیت‌های آن استفاده می‌کنند. بنابراین هر تصمیمی درباره حفاظت، گردشگری یا نحوه بهره‌برداری از این مناطق، به‌طور مستقیم بر زندگی آنان تأثیر می‌گذارد.

این واقعیت، یکی از مهم‌ترین تفاوت‌های «حفاظت از یک مکان» با «مدیریت یک سرزمین» است. در مدل اول می‌توان برای یک ژئوسایت مقررات تعیین کرد و میزان بازدید، حفاظت یا تخریب آن را سنجید. اما در مدل دوم باید پرسید جامعه اطراف آن مکان چه نقشی دارد، منفعت اقتصادی گردشگری چگونه توزیع می‌شود، دانش محلی چگونه وارد تصمیم‌گیری می‌شود و تعارض میان حفاظت و معیشت چگونه حل خواهد شد. قشم در APGN ۲۰۲۶ از چنین نگاهی دفاع کرده است؛ نگاهی که می‌گوید تاب‌آوری سرزمینی فقط با حفاظت فیزیکی از پدیده‌های طبیعی ایجاد نمی‌شود. یک سرزمین زمانی تاب‌آورتر است که جامعه آن نیز در قبال آینده‌اش احساس مسئولیت کند و سهمی واقعی در ساختن آن داشته باشد.

با این حال، یک نکته نباید در میان ادبیات جذاب «حکمروایی مشارکتی» گم شود: مدل مدیریتی زمانی ارزشمند است که بتوان آثار آن را در میدان دید. اینکه شبکه همیاران ژئوپارک شکل گرفته، به خودی خود پایان مسیر نیست؛ بلکه آغاز آن است. معیار مهم‌تر این خواهد بود که این شبکه در تصمیم‌های واقعی قشم تا چه اندازه اثرگذار است. آیا می‌تواند میان منافع گردشگری و الزامات حفاظت تعادل ایجاد کند؟ آیا صدای جوامع محلی در تصمیم‌های مرتبط با ژئوسایت‌ها شنیده می‌شود و نتیجه آن در سیاست‌گذاری دیده می‌شود؟ و آیا منافع حاصل از شناساندن و توسعه مقاصد گردشگری به خود جامعه پیرامون آنها بازمی‌گردد؟

پاسخ به این پرسش‌ها می‌تواند تجربه قشم را از یک «ایده قابل ارائه در کنفرانس» به یک «الگوی قابل تکرار» تبدیل کند. این همان نقطه‌ای است که اهمیت حضور قشم در شبکه ژئوپارک‌های آسیا و اقیانوسیه فراتر از یک رویداد بین‌المللی می‌شود. قشم حالا نه تنها تجربه خود را معرفی کرده، بلکه ناخواسته خود را در معرض یک سنجش جدی‌تر قرار داده است؛ سنجشی که نشان می‌دهد آیا آنچه در سطح نظری درباره مشارکت، حفاظت و تاب‌آوری گفته می‌شود، در مناسبات واقعی جزیره نیز کار می‌کند یا خیر. اگر پاسخ مثبت باشد، ارزش تجربه قشم تنها در ثبت یک عنوان یا ارائه یک سخنرانی در لنکاوی نخواهد بود. در آن صورت می‌توان از مدلی سخن گفت که در آن ژئوپارک از یک ساختار متولی حفاظت فراتر رفته و به بستری برای تنظیم رابطه میان انسان، اقتصاد و سرزمین تبدیل شده است. پیام قشم در لنکاوی را می‌توان در یک جمله خلاصه کرد: آین ده ژئوپارک فقط با حفاظت از سنگ‌ها و چشم‌اندازها ساخته نمی‌شود؛ اما برای اثبات این گزاره، باید نشان داد مردم در تصمیم‌گیری درباره آینده همان سنگ‌ها و چشم‌اندازها واقعاً چه جایگاهی دارند.