خلیج فارس؛ از «نارمتو» تا «دریای پارس»؛ مهد بزرگ‌ترین تمدن‌های تاریخی

به گزارش قشم نیوز، خلیج فارس با ریشه‌هایی در خاک ایران، همواره مامن و پرورشگاهی برای تمدن‌های بزرگ ایرانی بوده است. این تمدن‌ها با آثار و فرهنگ خود، همچون خونی در رگ‌های تاریخ، از طریق دریانوردان و ساحل‌نشینان به نسل‌های امروز منتقل شده‌اند. آب‌های خلیج فارس همواره قلب تپنده معادلات جهانی بوده و اهمیت استراتژیک و ثروت‌های عظیم نهفته در آن، از جمله منابع انرژی، همواره توجه قدرت‌های بیگانه را به خود جلب کرده است. با نگاهی به تاریخ، می‌بینیم که از اواخر قرون وسطی تا عصر مدرن، خلیج فارس صحنه نبرد قدرت‌ها بوده است. در این میان، پرتغالی‌ها، هلندی‌ها و بریتانیایی‌ها تلاش کردند تا بر این آبراه‌های تجاری تسلط یابند، اما حقیقتی که در این طوفان‌های سیاسی و نظامی باقی ماند، اصالت این خاک و آب بود. تاریخ گواهی می‌دهد که این پهنه هرگز از اراده ایرانیان جدا نبوده است. از دوران شکوه امپراطوری هخامنشی تا اقتدار ساسانیان، خلیج فارس همواره تحت مدیریت و حفاظت ایرانیان بوده و این پیوند کهن، میراث یک تمدن بزرگ است.

فرمانروایی بر خلیج فارس حق مسلم تمدنی است که با قلب دریا یکی شده است. امروز نیز، در دل تلاطم‌های سیاسی جهان، این اصالت و تداوم قدرت تاریخی است که خلیج فارس را به قطب اصلی معادلات غرب آسیا و جهان تبدیل کرده است. این شکوه از دوران باستان تا امروز، توجه‌ها را به این نقطه از جهان معطوف کرده و فرمانروایی بر این پهنه را حق مسلم تمدنی می‌داند که با قلب دریا یکی شده است. تمامی کتب تاریخی از پیوستگاه اروند رود تا تنگه هرمز را خلیج فارس معرفی می‌کنند.

حسین شهابی، معاون مرکز اسناد تاریخی بندرعباس، در گفت‌وگو با قشم نیوز، با اشاره به پیشینه تاریخی خلیج فارس اظهار کرد: از دوره باستان تا امروز، در تمامی آثار تاریخی، جغرافیایی و دایرةالمعارف‌های بزرگ جهان، از آب‌های جنوب ایران از پیوستگاه اروند رود تا تنگه هرمز به نام خلیج فارس یاد شده است. قدیمی‌ترین نام خلیج فارس در کتیبه‌های آشوری «نارمتو» به معنای «رود تلخ» است که پیش از سکونت ایرانیان بر فلات ایران در کتیبه‌های دوره آشوری دیده می‌شود.

شهابی افزود: در نوشته‌های نویسندگان یونانی حدود ۴۰۰ تا ۲۰۰ سال پیش از میلاد مسیح، افرادی مانند کتزیاس، گزنفون و استرابون از این دریا به نام «دریای پارس» یاد کرده‌اند. همچنین سنگ‌نوشته‌ای از داریوش بزرگ هخامنشی در «تل المصاصوه» مصر وجود دارد که به سال‌های ۵۱۸ تا ۵۱۵ پیش از میلاد تعلق دارد و در آن عبارت «دریایی که از پارس سر می‌گیرد» ثبت شده است.

شهابی ادامه داد: بطلمیوس، جغرافی‌دان معروف سده دوم میلادی، در کتاب خود از این دریا به نام «پرسیس سینوس» به معنای «خلیج فارس» یاد کرده است. همچنین دیگر ملیت‌ها مانند آگاتانگل و موسی کورنی در کتاب‌های خود از این دریا به عنوان «دریای فارس» نام برده‌اند. معاون مرکز اسناد تاریخی بندرعباس تصریح کرد: در دوره اسلامی، بسیاری از جغرافی‌دانان و تاریخ‌نگاران مانند ابن خردادبه، استخری، ابن حوقل و ابوریحان بیرونی از این دریا با نام‌های «بحرالفرس»، «دریای عجم» یا «خلیج فارس» یاد کرده‌اند.

وی ادامه داد: همچنین نخستین کتاب جغرافیایی به زبان فارسی به نام «حدود العالم من المشرق الی المغرب» که مربوط به سال ۳۷۲ هجری قمری است، از این دریا به نام «خلیج فارس» نام برده است و نقشه‌های بسیاری از دوره اسلامی و باستان نیز با عنوان «بحر فارس» یا «خلیج فارس» ثبت شده‌اند.

شهابی با اشاره به اهمیت خلیج فارس به ویژه در دوره ملوک هرموز در هرمزگان و جنوب ایران، گفت: در آن دوره، این منطقه از لحاظ اقتصاد و تجارت بسیار پررونق بود و استعمارگران پرتغالی به این منطقه حمله کردند و جزایر هرمز، قشم، لارک و بندرعباس را تصرف کردند. شهابی عنوان کرد: در آن دوران جمله معروفی بیان شده که «اگر دنیا انگشتری باشد، هرمز نگین آن است» که نشان‌دهنده اهمیت این منطقه است، چرا که از طریق جزیره هرمز می‌توانستند تنگه هرمز را کنترل کنند. این آبراهه محل تلاقی تجارت بین غرب و شرق جهان باستان بوده است.

شهابی در پایان خاطرنشان کرد: حدود یکصد سال پیش با کشف نفت، اهمیت این آبراه و دریا دوچندان شد. ۲۰ درصد نفت جهان، ۳۰ درصد از گاز جهان و بیش از ۳۰ درصد از کودهای شیمیایی مورد استفاده در کشاورزی دنیا از خلیج فارس و از مسیر تنگه هرمز عبور می‌کند. به همین دلیل، این دریا و تنگه هرمز همواره مورد توجه ملت‌ها و دولت‌های قدرتمند جهان قرار داشته و به عنوان شاهراه تجارت بین غرب و شرق از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.

نیما صفا حقوق دادن، پژوهشگر حوزه تاریخ و میراث فرهنگی خلیج فارس، در گفت‌وگو با قشم نیوز ضمن تبیین موقعیت ممتاز خلیج فارس اظهار کرد: این ناحیه به دلیل وجود منابع عظیم نفت و گاز و موقعیت ترانزیتی، همواره یکی از مهم‌ترین نقاط ژئوپلیتیک جهان بوده است. اما فراتر از آن، خلیج فارس یکی از حلقه‌های اصلی مهاجرت انسان‌ها و شکل‌گیری جمعیت‌های اولیه به شمار می‌رود. کرانه‌ها و پسکرانه‌های شمالی آن بستر توسعه تمدن‌هایی شد که بعدها نخستین دولت و حکومت رسمی را در خود جای دادند. به همین دلیل، نام پارس یا پرشیا که از نظر زمانی برخاسته از نام همین اولین کشور مستقل است، بر این آبراهه نهاده شد.

این پژوهشگر حوزه میراث فرهنگی با اشاره به کارکرد تاریخی خلیج فارس به عنوان پلی میان اقوام و فرهنگ‌ها گفت: موقعیت تجاری این پهنه آبی باعث رفت‌وآمد دریانوردان و جنگ‌آورانی از اقصی نقاط جهان شد. جزیره هرمز در سده‌های پیشین، یک الگوی کامل و موفق از رونق تجارت و دریانوردی است؛ جایی که بازرگانانی با زبان‌ها، فرهنگ‌ها و مذاهب گوناگون در کنار هم جمع می‌شدند. امروزه نیز مردمان ساکن در کرانه‌های خلیج فارس، علیرغم تنوع قومی و فرهنگی، اشتراکات عمیقی دارند که دریا مهم‌ترین پیونددهنده آن‌هاست.

صفا در بخشی از گفت‌وگو با اشاره به تحولات دهه‌های اخیر خاطرنشان کرد: با بروز رقابت‌های سیاسی و تلاش دشمنان فرامنطقه‌ای برای نفوذ و ایجاد انشقاق میان ملل دو سوی خلیج فارس، سعی شد با پررنگ کردن گسل‌های قومی و مذهبی، پایه‌ای برای نفوذ بلندمدت ایجاد شود. برای نخستین بار، استعمار بریتانیا با هدف رقابت، بسط قدرت و کنترل افکار عمومی، از احساسات قومیت‌گرایانه عربی سوءاستفاده کرد و نامی جعلی را در مقابل نام تاریخی و بین‌المللی خلیج فارس ترویج داد. بریتانیا با برجسته‌سازی تفاوت‌های فرهنگی میان ساکنان جنوبی و شمالی، بستری برای سیاست‌های استعماری خود فراهم آورد.

این پژوهشگر تاکید کرد: ما ایرانیان بر خلاف مروجان نام جعلی، نه بر پایه احساسات قومی، بلکه بر اساس یک واقعیت تاریخی مسلم بر نام خلیج فارس پای می‌فشاریم. این نام برگرفته از نام یک قوم، زبان یا استان خاص نیست، بلکه یادگار نخستین دولت و حکومتی است که بر کرانه‌های آن شکل گرفت. این واقعیت را می‌توان در منابع معتبری همچون کتیبه‌های باستانی، نقشه‌های جغرافیایی کهن، کتب تاریخی و مذهبی و حتی احادیث رسول اکرم (ص) جستجو کرد.

صفا در پایان با اشاره به پیشینه مبارزه با استعمار در منطقه گفت: در سالروز اخراج قدرت استعماری پرتغال از جزیره هرمز و سایر کرانه‌های جنوبی خلیج فارس که در اردیبهشت‌ماه سال ۱۰۰۱ هجری شمسی توسط ایرانیان عهد صفوی اتفاق افتاد، هر ساله بر این واقعیت تاریخی تأکید می‌شود. این روز بزرگ، یادآور آن است که خلیج فارس همواره هویت ایرانی خود را حفظ کرده و هرگونه تغییر نام جعلی، برآمده از اهداف شوم استعماری است که با اتحاد ملل ساکن در دو سوی این آب آرام، بی‌نتیجه خواهد ماند.